Ρωμανός Νικοκάβουρας "Προτάσεις ενός φοιτητή"

 

Εκδόσεις Επίμετρο, 2026

Artwork: © Ρωμανός | (CC BY-NC-ND 3.0 GR) 

                                                                                                                    -γράφει ο Στάθης Κομνηνός

Η αγάπη είναι το εμπρός, το πίσω, το διαγώνιο, το πλάι, όλα μαζί ταυτόχρονα [946]

  Η πραγματικότητα έχει δίπλωμα οδήγησης [454]

 

Η αψεγάδιαστη ομορφιά δεν είναι ομορφιά [210]

 

  Χτίζω τη βεβαιότητα τής αβεβαιότητας [897]

Προκαταλαμβάνω σχετικά με την κριτική μου αποτίμηση για το εν λόγω βιβλίο με όσα ευθύς αμέσως ακολουθούν τέσσερεις αράδες παρακάτω ; Όχι. Αυτές οι πρώτες εισαγωγικές αράδες να εκληφθούν ως μια εκτίμηση γενικής (κατ’ εμένα πάντα) ισχύος, η οποία απλά συμβαίνει να ισχύει και στην περίπτωση των «Προτάσεων» τού Ρωμανού (εξηγώ παρακάτω ποιος ο λόγος που τον αποκαλώ με το μικρό του όνομα και ίσως κι αυτό ακόμη δεν αφορά σε μιαν ειδική περίπτωση ονοματοθεσίας, αλλά υποδηλώνει μια γενικού χαρακτήρα διερώτηση, η οποία αφορά σε αυτό τούτο το παρουσιάζεσθαι (η περίπτωση Πεσσόα αρκεί από μόνη της, ώστε να καταδειχθεί η σπουδαιότητα τού νοήματος ή των συνδηλώσεων που κομίζει μια όποια εμφάνιση…).

Έτσι,

     Τα αψευδή βιβλία απλά υπάρχουν. Αφήνονται. Ζουν (κυρίως) λάθρα. Έτσι, σαν μοίρα. Δεν ξέρω γιατί. Πάντως σαν μοίρα όχι απρόκλητη, όχι αναιτιολόγητη, όχι αναπόφευκτη, όχι ανεπίδεκτη λογικής εξέτασης… (Υπαινίσσομαι μ’ αυτό μια κοινωνική ασθένεια). Τα αψευδή βιβλία δεν φωνασκούν διαφημιζόμενα. Δεν αγρεύουν επίτηδες το μάτι με την χτυπητή επιτήδευση τού εξωφύλλου των ώστε απευθείας, με το πρώτο βλέμμα, να γεμίσει κάποια τσέπη. Δεν ακκίζονται με φωτογραφίσεις τού δημιουργού των σε προκάτ και (δήθεν) ειλικρινείς, αυθόρμητες και de profundis συνεντεύξεις. Δεν αποζητούν ούτε κατ’ ελάχιστον την υποστήριξη τού σιναφιού ενός (λογοτεχνικού ή άλλου) κυκλώματος. Δεν κομψεύονται επιζητώντας, διακαώς και λιγούρικα, την …παρουσίασή των σε μελιχρές παρουσιάσεις γλυκερής μέχρι λιποθυμίας «πνευματικότητας» και «αισθαντικής» (γραβατωμένης) ατμόσφαιρας, ώστε να διασφαλίζεται, ναρκωτικά, η αυτοεπιβεβαίωση όλων πως είναι και ανώτεροι και μυημένοι και αισθαντικοί και ποιοτικοί και πνευματικοί άνθρωποι (εδώ αρμόζει γέλιο πολύ). Τα αψευδή βιβλία υπάρχουν. Απλά. Μόνα τους. Ζουν. Μόνο. Σαν το κρινάκι τού αγρού κάτω από τον ουρανό και τον ήλιο. Το οποίο δεν φωνάζει ότι υπάρχει. Δεν πλασάρεται. Δεν προσπαθεί να επιβάλλει την ύπαρξή του κραυγάζοντας. Δεν κάνει δημόσιες σχέσεις για να θωρακίσει την όποια θέση του. Δεν διαφημίζει τον εαυτό του. Δεν επιδιώκει να γίνει …best seller (κι ο όρος τούτος μια ντροπή… και μεγαλύτερη ντροπή η αυτονόητα αποδεκτή πλέον χρήση του και η μονομανώς ποθούμενη στόχευσή του). Ούτε επιδιώκει να συνεντευξιαστεί για να υποβάλλει την …πρωτοτυπία, …καινοτομία, …αισθητική, …ποιότητα, …αντισυμβατικότητα και μύρια άλλα, του εαυτού του. Υπάρχει. Ζει. Του αρκεί η ύπαρξή του και μόνον. Ας πούμε όπως το ομοειδές, με την περίπτωση τής λάθρα ζωής τού κειμένου του Ρωμανού, και αντίστοιχο τής …αφέσεως στην ύπαρξη,  δίχως κυνηγητό προβολής κατά πόδας…, τού ρεμπαλδικού (και τόσο αφημένου στην ύπαρξη ώστε εν πολλοίς να μείνει και … απλήρωτο) Une saison en enfer στις αποθήκες τής Alliance typographique (M.-J. Poot et compagnie). 

Επαναλαμβάνω : Το αψευδές βιβλίο υπάρχει. Ζει. Του αρκεί η ύπαρξή του και μόνον. Όμως, όλα αυτά λέγονται για να υποβληθούμε και στο ερώτημα : Εμάς μάς αρκεί ; Ιδού ένα συλλογικό ερώτημα. Μας αρκεί, στον τρόπο της, η ύπαρξή του ή έχουμε πια εθιστεί να την επικυρώνουμε, να την επιζητούμε, να τη θέλουμε μόνον εφόσον πληρούνται οι όροι μιας …(εκδοτικώς και διαφημιστικώς) political correct ύπαρξης ;… Επίσης, συνακόλουθα ερωτήματα : έχουμε την ικανότητα να το διακρίνουμε ή αγόμαστε από τις πολύχρωμες εκδοτικές κραυγές ποιμενόμενοι ; Το αναζητούμε ; Είμαστε οι εφιέμενοι τού Απλού (υπαρκτικά) ή υποκρινόμαστε απλότητα ; Ποντάρουμε αποκλειστικά και με πείσμα στην ισχύ τής όποιας ποιότητας ξενίζουμε και σμιλεύουμε μέσα μας και στο έργο των χειρών μας αφήνοντας αυτή την ισχύ να υπερασπιστεί μόνη τον εαυτό της ή τζογάρουμε στα καλογυαλισμένα μεγάφωνα προβολής της εξαρτημένοι δουλοπρεπώς από αυτά ;

Οι « Προτάσεις ενός φοιτητή» τού Ρωμανού ανήκουν σίγουρα σ’ αυτά. Τα άλλα, για κακή τους τύχη, βόσκουν το εφήμερο και θα τελειώσουν στο εφήμερο… Το εν λόγω κείμενο είναι αψευδές και απέριττο. Εκμυστηρεύομαι ότι εξαρχής ήθελα στη θέση τού όρου «αψευδή» να βάλω τον όρο «αληθινά». Ομολογουμένως είναι βαρύς. Δίστασα. Ίσως ευλόγως. Παράλληλα, εικάζω ότι η χρήση εκ μέρους μου τού όρου «αληθινός» πιθανότατα να μην έβρισκε διόλου σύμφωνο το συγγραφέα μια που ο ίδιος δηλώνει «Η αλήθεια είναι βαρετή»(506,σελ.36), έστω και διαφοροποιούμενος/ μετατοπιζόμενος (;) αντιφάσκοντας, τρόπον τινά, αργότερα («Η αλήθεια δεν περιορίζεται» 1653,σελ.104΄ έχει και άλλες καταθέσεις πάνω στην ίδια θεματική), ως συνεπέστατος και ακριβέστατος χρήστης τού αφοριστικού λόγου και βιωματικός διάκονός του, όπως ακριβώς όλοι οι πνευματικοί μας πρόγονοι (…). Μένουμε, λοιπόν, στο «αψευδής».  

Επί του συγκεκριμένου τώρα. Ο τίτλος αμφίσημος, ασαφής ή και παραπειστικός. Ίσως στα όρια τής παραπλάνησης. Θα διακινδυνεύσω εικασία : εντελώς αθέλητα από τον συγγραφέα και με αιτία τον Απλό (…) οφθαλμό του στα πράγματα, ο οποίος συνοδεύεται από την αφροντισιά για μια όποια δεύτερη σκέψη (δεν είναι απαραίτητα κακό ή καλό αυτό) και παράλληλα μαρτυρεί για το ποιόν του. Έτσι, τι σόι …προτάσεις αναφέρει ο τίτλος ; Αφορισμοί είναι. Προτάσεις για ποιο θέμα ; Για τη φοίτησή του στην ΑΣΚΤ ; Γιατί προτάσσεται ή έστω απλά δηλώνεται η ιδιότητα του (όταν έγραφε, φαντάζομαι, τους αφορισμούς του) τού φοιτητή ; Είναι αναγκαία αυτή η δήλωση στο πόνημά του ; Λειτουργεί επ’ ωφελεία τού ίδιου τού κειμένου ; Υπαινίσσεται μια …φοίτηση στην «προτασιακότητα» ; Αφού τιτλοφορεί έτσι το έργο του δεν είναι αυτονόητο ότι ο τίτλος θα το εκπροσωπεί ; Το εκπροσωπεί πράγματι ; Έχει τυχόν άλλες συνδηλώσεις ; Βοηθά ο τίτλος τον αναγνώστη στην κατανόηση των προθέσεων τού συγγραφέα ; Τον δυσκολεύει επίτηδες και δημιουργικά ; Οφείλουμε να κάνουμε κάποιες περαιτέρω ερωτηματικές σκέψεις για την επιλογή αυτής τής τιτλοφόρησης ; Μπορώ να θέσω κι άλλα ερωτήματα. Σταματώ όμως. Απλώς έθεσα τα ανωτέρω για να διευκρινίσω, κάπως, την ιδέα μου ότι ο τίτλος είναι παραπειστικός. Όχι, όμως, αψευδής. Διότι διαισθάνομαι ότι ο Ρωμανός, υπό τον οφθαλμό με τον οποίο θεωρεί τα πράγματα, …βλέπει ΑΠΛΑ ενώπιών του …προτάσεις (..) και γνωρίζει ότι όταν τις αποτυπώνει στο χαρτί φέρει την ιδιότητα τού φοιτητή ! Τόσο απλά. Τόσο αψευδώς. Τόσα απέριττα. Τόσο γυμνά.    

Στο όνομα τού συγγραφέα τώρα, καθώς προανέφερα ότι θα εξηγήσω για ποιον λόγο τον αποκαλώ με το μικρό του όνομα. Βρίσκομαι αντιμέτωπος με (καλλιτεχνική) αφροντισιά, ασυνέπεια, ανακολουθία και στην υπογραφή τού ονόματος ! Δεν γνωρίζω για ποιον λόγο. Γιατί μιλώ έτσι ; Μα διότι, αφενός, βλέπω ότι ο Ρωμανός υπογράφει τα εικαστικά έργα του με το μικρό του όνομα : Ρωμανός. Αφετέρου, όντας και ποιητής, υπογράφει εξίσου με το μικρό του όνομα τις δημοσιεύσεις ποιημάτων του. Ιδού : (https://www.fractalart.gr/romanos-poiisi-kai-eikastika/  https://exitirion.wordpress.com/2023/04/07/romanos-5-poems/ ,https://exitirion.wordpress.com/2022/02/09/romanos-vii-poems/ https://cantfus.blogspot.com/search/label/%CE%A1%CE%A9%CE%9C%CE%91%CE%9D%CE%9F%CE%A3 και Περιοδικό «Το κοινόν των ωραιών τεχνών» Μάρτιος 2022). Αν υπάρχει κάποιος λόγος γι αυτό, τον οποίον μόνο εκείνος γνωρίζει, αυτό είναι απολύτως σεβαστό. Αν μπορεί εντέχνως και έμμεσα, έστω, να μας τον κοινοποιήσει ακόμη καλύτερα. Όμως, εμείς, όπως έχουν τα …«ταυτοτικά» πράγματα τού Ρωμανού, υποβαλλόμαστε να σχετιζόμαστε με μια καλλιτεχνική παρουσία η οποία εμφανίζεται …διπλότυπα και πιθανόν να μην είμαστε διατεθειμένοι να μετεωριζόμαστε μεταξύ διπλών ή περισσοτέρων ονοματικών εμφανίσεων και των τυχόν υποδηλώσεών τους. Δεν ξέρω αν το ίδιο το εικαστικό, ποιητικό και συγγραφικό του έργο απαιτεί από τον ίδιο μια ενιαία στάση στην παρουσίαση τού προσώπου του. Ίσως μια ενιαία καλλιτεχνική στάση, αναφορικά με την ονομαστική υπογραφή, να απαιτείται από τα ίδια τα πράγματα. Ίσως όχι. Δεν ξέρω. Ίσως η πολυωνυμία να είναι μεν ένα παιχνίδι (πιθανότατα όμορφο και ελκυστικό) το οποίο, όμως, στερείται ρεαλιστικής βάσεως. Πάντα θα έχω αμφιβολίες, ας πούμε, αν εν τοις πράγμασι το συγγραφικό αποτέλεσμα Πεσσόα είναι ενικό ή πληθυντικό… Εν πάση περιπτώσει απομένει στον ίδιο να αποφασίσει πώς θα υπογράφει. Έστω και διπλοτύπως… Μολαταύτα, βασιζόμενος στην προγενέστερη τού βιβλίου του υπογραφή στα καλλιτεχνικά έργα του θα τον αποκαλώ στο εξής με το μικρό του όνομα. Με αδειοδοτεί, νομίζω, ο ίδιος να τον αποκαλώ έτσι μια και έτσι υπογράφει εικαστικά έργα και ποίηση.

Στο προκείμενο. Οι «Προτάσεις ενός φοιτητή» είναι ένα βιβλίο αμιγέστατα αφοριστικού λόγου. Κατ’ επιλογήν τού δημιουργού του (εννοώ όχι ως έτυχε, καθώς υποψιάζομαι ότι δεν τον διακατέχουν οι αναλυτικές προσεγγίσεις σε κάτι). Υποθέτω και κατά έθος του, βάσει τού όγκου τού παρατιθέμενου αφοριστικού υλικού. Βρισκόμαστε μπροστά σε ένα βιβλίο 114 σελίδων όπου περιέχονται 1808 ( ! ) αφορισμοί. Αυτή, όντως, είναι παραγωγή ! Εννοώ, παραδείγματος χάρη, πόσα βιβλία της σειράς «στοχασμοί» των εκδόσεων Στιγμή θα κάλυπτε, αριθμητικά έστω, το πόνημα αυτό τού Ρωμανού από μόνο του ; Ασφαλώς, ο αριθμός αυτός δεν έχει κάτι να κάνει, όπως σχεδόν με βεβαιότητα μπορώ να υποθέσω, με μια κάποια επιλογή συμβόλου ή κάτι παρόμοιο από τον ίδιο. Απλά, εικάζω, ότι αφενός ο συγγραφέας επέλεξε εκεί απλά να σταματήσει, ίσως διότι βαρέθηκε (αφήνοντας πίσω, μαντεύω, πολύ ομοειδές υλικό για κάποια άλλη φορά) να παραθέσει επιπλέον υλικό ή θέλησε να πάει μια βόλτα ή να ζωγραφίσει στην ύπαιθρο και αφετέρου έκρινε, πιθανόν, ότι απλά αρκεί αυτός ο όγκος υλικού.

Υπάρχει κι ένας άλλος λόγος για τον οποίον αναφέρω τον όγκο των σελίδων. Υπό το πρίσμα τής πιο αμείλικτης και αυστηρής κριτικής εκφράζω την προσωπική μου εκτίμηση (και μπορώ κάλλιστα να στοιχηματίσω επ’ αυτού, αλλά και προκαλώ τον αναγνώστη τής παρούσας βιβλιοκρισίας να διαπιστώσει μόνος του) ότι δεν υφίσταται ούτε μία σελίδα από τις 114 η οποία να μην περιέχει τουλάχιστον έναν (κατά τη γνώμη μου περιέχει πολύ περισσότερους) άκρως αξιοπρόσεχτο στοχασμό/αφορισμό/ρήση. Ούτε μία ( ! ). Αξιοπρόσεχτο αυτό τόσο, ώστε ενίοτε να βλέπω ότι ο στοχασμός του φτάνει ακόμη και στα όρια τού εκπληκτικού, τού απροσδόκητου, του καινοφανούς. Αισθάνομαι, δίχως να μπορώ βέβαια να το αποδείξω, ότι ο συγγραφέας των δεν είχε καμία τέτοια επιδίωξη και ότι, πιθανότατα, δεν βλέπει καν κάτι τέτοιο. Είπαμε : οσφραίνομαι ότι τον διαπερνά το Απλόν. Και ακριβώς αυτή η απλότης συνιστά τη μέγιστη τύχη τού κειμένου του. Το απροσδόκητο στο οποίο μόλις αναφέρθηκα, η έκπληξη, συνιστά ένα προσόν, μια αξονική ιδιότητα τού αφοριστικού λόγου, όταν ασφαλώς έχει όντως κάτι να πει, δηλαδή όταν μας ξεβολεύει από μια καθιερωμένη, παγιωμένη, επιβεβλημένη ίσως ιδέα, άποψη, αίσθηση για τον κόσμο και τα εν αυτώ. Στη περίπτωση τού Ρωμανού αυτό συμβαίνει. Ο αφοριστικός λόγος, διορθώνω : ο πηγαίος και γνήσιος (υπαρκτικώς) αφοριστικός λόγος, έχει τρομερή ανάγκη να εκφέρεται με τόλμη, με ρωμαλεότητα.

Είναι ο άρτος ο επιούσιός του. Η raison d etre του. Κι αυτό δεν είναι σύνηθες. Δεν απαντά κάθε τρεις και λίγο. Τουναντίον. Στο ανά χείρας κείμενο, όμως, συμβαίνει επίσης κι αυτό. Διότι η (εικαζόμενη με βεβαιότητα) απλότητα τού ζην τού συγγραφέα του είναι η μήτρα τού με σφρίγος, τόλμη και ρώμη εκφερόμενου αφοριστικού λόγου, καθότι ο συγγραφέας φαίνεται ότι δεν ποντάρει σε καμία καβάτζα, σε καμία άνοδο (λογοτεχνικών) μετοχών. Υποθέτω με σιγουριά, από το κειμενικό φαινόμενο που μπρος μου φυλλομετρώ, ότι ο Ρωμανός δεν είναι stockbroker τής γραφής, της ποίησης, της λογοτεχνίας, της ζωγραφικής (πιθανότατα ούτε πρόκειται να γίνει ποτέ). Και μέσα στις ελλείψεις, τις οποίες θα θίξω παρακάτω, έχει τη μεγάλη τύχη να αδιαφορεί για τις όποιες …(λογοτεχνικές) μετοχές. Όθεν, εκεί εντοπίζω την αδιαφορία τού Ρωμανού για το εύκοσμο (…) πλασάρισμα τής (λογοτεχνικής) «μετοχής» του. Ωστόσο προσοχή : η μετοχή υπάρχει. Είναι εκεί. Με κάθε δυνητική προοπτική ύψους, βάθους, πλάτους. Είναι εκεί προς βρώση. Και κάτι άλλο : δείχνει να αμφιβάλλει ακόμη και για το (έσχατο ; τελικό ;) νόημα όλης αυτής τής καταγραφής των στοχασμών του (δείγμα πνευματικής υγείας θα πω εγώ) : «Ποιο το νόημα να καταγράφω σκέψεις που τρέχουν σαν τον άνεμο ; » (67,σελ.10), αλλά και να υπενθυμίζει, υποσκάπτοντας αυτή τούτη την ανάπαυση (θα έλεγα, προσφυέστερα, την ύπνωση …) τού εγώ στην αυτάρκεια του, στον αυνανισμό αυτοεπιβεβαίωσης ακόμη τού στοχάζεσθαι, «Όσο σκέφτεσαι τόση μαγεία χάνεις» (5,σελ.7) ! (Ένα ακόμη δείγμα πνευματικής υγείας θα πω).

Και μια παρατήρηση σχετικά με τα όσα μόλις αναφέρθηκαν : φύσει ο αφοριστικός λόγος ενεργείται με τέτοια αμεσότητα στην επαφή του με τον ακροατή ή τον αναγνώστη του, ώστε η διάδραση να προκύπτει σε κλάσματα δευτερολέπτου. Ο αφοριστικός λόγος δεν περιμένει. Ο δέκτης του αντιδρά σχεδόν αυτοματικά και ανταποκρίνεται άμεσα. Ακαριαία. Η διάδραση με τον αναγνώστη των αφορισμών τού Ρωμανού τολμώ να πω ότι υπερεκχυλίζει. Παραδείγματος χάρη : «Δεν συλλαμβάνεται το μόνιμο από κάτι στιγμιαίο» (245,σελ.20) ! Διαφωνώ κάθετα. Ίσως και ο Ρωμανός, αν το καλοεξετάσει, να διαφωνεί με τον εαυτό του πάνω σ’ αυτόν τον αφορισμό. Μάλιστα, κρίνω ότι αυτός ο αφορισμός αντιμάχεται την ίδια τη λειτουργία του αφοριστικού λόγου, τού αφοριστικώς στοχάζεσθαι, του αφοριστικώς υπάρχειν !... Ο αφορισμός αυτός αντιβαίνει στα δομικά γνωρίσματα τού αποφθεγματικού λόγου ! Ωστόσο, θα παρατηρήσω ότι η αντίφαση είναι ένα από τα χαρακτηριστικά τής (αληθούς) πνευματικότητας (…). Έτσι, εντός τού ίδιου κειμένου ενδέχεται πολλές φορές ο Ρωμανός να αντιφάσκει, να αντικρούει τον εαυτό του. Όμως έτσι δεν είναι η ύπαρξη ; Έτσι δεν είναι το πνεύμα ; Έτσι δεν είναι, ίσως, αυτή τούτη η φύση τού αποφθεγματικού λόγου ; Μολαταύτα, αντιλαμβάνομαι, σε δεύτερη σκέψη, (ιδού η διάδραση…) και το εσφαλμένο και την ορθότητα αυτού τού στοχασμού  – πάντα ο αφοριστικός λόγος είναι διπλής (ή και παραπάνω..) όψεως. Αυτή η διαφωνία ή αν προτιμάτε η περαιτέρω (αναγνωστική, διασκεπτική) πορεία εντός τού αφορισμού συνιστά το ζωντανό στοιχείο τής διάδρασης.

Επίσης, και επιμένοντας πάνω στη συνάφεια αυτή, ο Ρωμανός εκφράζει το ακόλουθο : «Στον κόσμο των χρωμάτων οι λέξεις περιττεύουν» (169,σελ.16), ορθά–κοφτά, αναντίλεκτα ! Με σθένος. Προτρέπω τον αναγνώστη να συλλογιστεί αυτή τη ρήση φέρνοντας μόνο και μόνο στο νου του τη συμπερίληψη λέξεων, φράσεων, προτάσεων, γραμμάτων κλπ μέσα στο λογής εικαστικό αποτέλεσμα μεγάλων δημιουργών τόσο των τελευταίων αιώνων όσο και παλαιότερα… Επίσης, να του επισημάνω ότι η ρήση αυτή τραβά πολύ μακριά και θέτει, αναμφίλεκτα, το ζήτημα τής αυτονομίας των τεχνών και των εκφραστικών τους μέσων στην πλέον διακεκαυμένη βάση του. Λοιπόν, τι έχουμε εδώ ; Τι προτείνει αμετακίνητα ( ; ) ο Ρωμανός ; Για εμάς, τους αποδέκτες τού καλλιτεχνικού έργου, μήπως την επικοινωνία με το χ πεδίο (εδώ τη ζωγραφική και εν γένει τα εικαστικά ας πούμε) αποκλειστικά με τους όρους τού πεδίου ; Με τη δυναμική την οποία ενδέχεται να εκλύει το πεδίο αφ εαυτού ; Τη βίωση τού πεδίου αποκλειστικά υπό τους όρους του ; Δηλαδή, τη γνωσιακή–βιωματική κοινωνία μας μετά τού πεδίου και κατ’ επέκταση με έναν έκαστο από τους όρους που το συνθέτουν βάσει αποκλειστικά τού όποιου εκτοπίσματος (νοητικού, αισθητικού αισθητηριακού κλπ) διαθέτουν τα εκφραστικά του μέσα ή οι εκφραστικοί του τρόποι ; Περαιτέρω, επεξηγηματικώς στα ανωτέρω : υπαινίσσεται το κόκκινο, το γαλάζιο, η ώχρα, το κίτρινο, η γραμμή κλπ από τη μια ως προσλαμβανόμενα καθευτά και εν συνεχεία, από την άλλη, ως προσλαμβανόμενα  για εμάς τους ίδιους καθώς διαλεγόμαστε με το εικαστικό έργο ; Και τι θα έλεγε, αντιπρότεινε ή ακόμη και αντιπαρέτασσε ο Σιμωνίδης ο Κείος, ας πούμε, ή ακόμη και ο κριτικός και γράφων την παρούσα βιβλιοκρισία (βλ.π.χ https://www.academia.edu/143917203/%CE%A3%CE%A4%CE%91%2 ), όταν αμφότεροι κείνται σον αντίθετο πόλο τής αφοριστικής αυτής κοφτής δήλωσης του συγγραφέα ; Είναι, όμως, στον αντίθετο πόλο ; Σαφώς η αφοριστική δήλωση τού Ρωμανού ίσταται. Μολαταύτα, μπορεί να δηλώνει κάτι έτερον, κάτι άλλο, κάτι διευκρινιστικό, λόγου χάρη, δίχως αποκλεισμούς ή απολυτότητες ; Ιδού, κρίνω, η ομιλητικότητα των αφορισμών τού συγγραφέα, η διαδραστικότητά των, η ενεργητική επικοινωνία στην οποία καλούν τον αναγνώστη.   

Αναφέρθηκα στο Απλόν και την Απλότητα ως γνώρισμα τού κειμένου και του συγγραφέα του. Μπορεί να εκληφθεί αυτό ως ασάφεια ή αοριστολογία εκ μέρους μου. Ας γίνει μια διευκρίνιση επί το σαφέστερον μέσω αυτού τούτου τού αφοριστικού λόγου τού συγγραφέως : «Όταν περπατώ δεν προσπαθώ να δώσω όνομα στα βήματά μου, απλά περπατώ» (1322, σελ.83) ή «Μια συννεφιασμένη μέρα είναι μια συννεφιασμένη μέρα. Δεν θα μπορούσε να είναι ούτε κάτι καλύτερο, ούτε κάτι χειρότερο» (1750,σελ.110), δίχως βέβαια να απολείπει, όπως εύκολα γίνεται αντιληπτό, η φιλοσοφική διάσταση και η με τόλμη θέση (!) μέσα σ’ αυτό το «Απλό».

Έχω την αίσθηση ότι τουλάχιστον οι αφορισμοί εκείνοι, οι οποίοι αφορούν σε ορισμούς πραγμάτων (την τόλμη ( = την ανάποδη πλευρά τής Απλότητας…) να προβαίνει κάποιος σε ορισμούς τη γνώριζε κάλλιστα ο Αριστοτέλης και διαβεβαιώνω ότι χρειάζεται πολύ μεγάλη…), οδηγούν τον αναγνώστη σε μια άμεση σχέση ριζικής εμβάθυνσης στο (θιγόμενο) αντικείμενο, σε μια όντως ζωντανή συνομιλία μαζί του, σε μια γνήσια, πνευματικώς, υπαρξιακή ομιλητική. Αυτά (ενδεικτικά) ας κρατηθούν στο νου τού αναγνώστη ως μια αυτοσύσταση (βλ.και παρακάτω) τού συγγραφέα και τού πνεύματος που τον διέπει. Παρακάτω, μολαταύτα, κάνω λόγο για βαριά παιχνίδια. Βοηθώ τον αναγνώστη τής παρούσης με έναν υπαινιγμό ώστε να αντιληφθεί γιατί βαριά. Η με τέτοιο τρόπο αναγνωστική αντιμετώπιση των αφορισμών τού Ρωμανού θα αποβεί καρποφόρα γι αυτόν. Ρωτώ λοιπόν : α) πόσο απλός είναι ο αφορισμός 1322 ; β) Πράττουμε έτσι στη ζωή μας ή όχι ; γ) Αν όχι, τι μπορεί να σημαίνει αυτό ; Ίσως μια παθογένεια ; δ) Συνιστά ο 1322 ανθρωπολογική πρόταση ; Σταματώ εδώ. Ο υπαινιγμός, κρίνω, σαφής. Η σημασία και το περιεχόμενο τής Απλότητος φωτίζεται κάπως. Επίσης, η λειτουργία της στο κείμενο. Κάθε περαιτέρω σκέψη επ’ αυτών ας την ενεργήσει ο αναγνώστης. Προσθέτω, μόνο, μιαν ερώτηση : η απλότητα συνιστά ένα από τα θεμελιώδη γνωρίσματα/ιδιότητες τού αφοριστικού λόγου ; Ανήκει, δηλαδή, στο είναι του ;

Και στη συνάφεια αυτή προκύπτουν (παρενθετικά και παρεκβατικά ίσως) κάποια ερωτήματα. Θα επαναλάβω : ερωτήματα τα οποία άπτονται μεν της συγκεκριμένης περίπτωσης, ωστόσο φύσει είναι γενικού χαρακτήρα και αφορούν ευρέως την κοινότητα. Ξεκινώ με το ακόλουθο : το βιβλίο κυκλοφορήθηκε στις αρχές Μαρτίου τρέχοντος έτους (2026). Λοιπόν, πόση και ποια είναι η παραγωγή αμιγούς αφοριστικού λόγου στην Ελλάδα ; Στο βαθμό που τυχόν εντοπιστούν κάποια ελάχιστα (υποθέτω) παραδείγματα ποια η ποιότητά των ; Παράλληλα, ποια η όποια πρωτοτυπία ή το εύρος των πιθανών πεδίων τα οποία καλύπτουν ; Το είδος γραφής στο οποίο ανήκει ο αφοριστικός λόγος ποιας εκτίμησης και προβολής τυγχάνει γενικά; Συνιστά, ίσως, ένα μείζον ζητούμενο, κοινωνικά και λογοτεχνικά, ή κινείται σε κάποιο περιθώριο δήθεν διαβλητού υποκειμενισμού και γραφικότητας μόλις ανεκτής ως ευκαιρία ευτραπελίας στα «πνευματικά» περιβάλλοντα ; Έχει προσεχθεί από την κριτική και τα λογοτεχνικά περιοδικά το εν λόγω βιβλίο (ακόμη περισσότερο, θα πω, αν η παραγωγή αφοριστικού λόγου είναι από ελάχιστη έως μηδενική) ; Η παρούσα βιβλιοκρισία είναι η πρώτη ; Σε ποιο συμπέρασμα αφενός θα μπορούσαμε να οδηγηθούμε αν όντως η παραγωγή αφοριστικού λόγου είναι αμελητέας ή μηδενικής ποσότητας στην Ελλάδα και αφετέρου τι δηλοί η παντελής αδιαφορία των λογοτεχνικών περιοδικών και τής κριτικής (εξ όσων ερεύνησα) για το εν λόγω πόνημα (ασφαλώς αν ισχύει κάτι τέτοιο, καθώς κάλλιστα ενδέχεται να μην έχει υποπέσει κάτι σχετικό στην αντίληψή μου) ; Είναι ευκταίο να μού δοθούν κάποιες απαντήσεις σ’ αυτά.

Στο σημείο αυτό μια (σχετική με τα μόλις διατυπωθέντα) επισταθμία. Ώστε εκτυπώτερα να φανεί η σημασία αυτής τής παρέκβασης. Ένας από τους πλέον διαρκείς και ισχυρούς πειρασμούς τής κριτικής είναι ο λιβανωτός και η οσφυοκαμψία στα (καθιερωμένα) είδωλα. Πάντα αφότου έχουν στηθεί βέβαια σε βάθρο. Ποτέ πριν. Εκτός των γνωρισμάτων τής παντοειδούς στραβωμάρας της, όταν η κριτική συμβαίνει να συγχρονίζεται στο χρόνο ζωής των μη καθιερωμένων ειδώλων, «παίζουν», για το απυρόβλητο και το λιβανωτό που τους προσφέρει Μετά την καθιέρωση, και όροι/λόγοι μικροσυμφέροντος σε όλα τα επίπεδα. Τότε είναι που αδιαλείπτως σοβαροφανής και περισπούδαστη εμφανίζεται η, συνήθως φτηνιάρα, κριτική (ή και η …ανύπαρκτη κριτική, αφού έχει καταποθεί από την αφιλοσόφητη και αναιτιολόγητη χ προτίμησή της, αν δεν εξυπηρετεί, προγραμματικά, δημοσιοσχετίστικα συμφέροντα προβολής), έστω κι αν φορά πανάκριβα ρούχα και κοσμήματα για να θαμπώνει. Ωστόσο, αν τα καλοεξετάσει κανείς θα ανακαλύψει πως όλα ή τα περισσότερα είναι faux… Σπάνια τα παραδείγματα για τα οποία η κριτική μπορεί να κομπάσει για οξυδέρκεια, αφού συχνότατα ταλανίζεται από σχεδόν όλες τις οφθαλμικές παθήσεις. Σε όλα τα πεδία στα οποία καλείται να εκφέρει κρίση.

Εν πάση περιπτώσει, η προσκύνηση των ειδώλων είναι ο ατελεύτητος πειρασμός της (μεταξύ μας : λόγω εγγενούς αστοχασιάς, βολέματος έως λοβοτομής στη σύμβαση και στη καθιερωμένη αντίληψη, αντιπνευματικότητας όπερ δηλοί ατολμία και καταβύθιση τού εαυτού έως θανάτου στο συρμό των πολλών, στο χαϊντεγκεριανό das Man ας πούμε). Συνεχίζει αδιάκοπα, ως στάση ζωής και ως υπαρκτική στάση της, την προσωποληψία (να εκληφθεί εδώ πολυπρισματικά η λέξη) και συνακόλουθα την μεροληψία (υπό πλείστα πρίσματα και τρόπους). Δηλαδή, κινείται πάρα πολύ συχνά (όχι πάντα, καθώς δεν ομιλώ με απόλυτους όρους) στον αντίθετο πόλο από τη φαρισαϊκή επιβεβαίωση : «οίδαμεν ότι …ου λαμβάνεις πρόσωπον» (βλ.Λουκ.20,21), και «…ου μέλει σοι περί ουδενός΄ ου γαρ βλέπεις εις πρόσωπων ανθρώπων…» (βλ.Μαρκ.12,14) ο εστί μεθερμηνευόμενον στην προκειμένη περίπτωση ότι η κριτική οφείλει να παραμένει απολύτως απαθής σε καθιερωμένους λογής (λογοτεχνικούς και άλλους) κανόνες, λογής λιβανωτούς, λογής προκαταβολικές προσκυνήσεις ειδώλων κλπ, τα οποία οδηγούν σε και μαρτυρούν την ακρισία (…), τυφλότητα, αδικοπραξία, υποτίμηση, αορασία κλπ που την ταλανίζουν και ουσιαστικά πλήττουν το κοινωνικό σώμα τού οποίου μέρος συμβαίνει να είναι και λογοτεχνικού (ας εκληφθεί γενικευτικά αυτός ο όρος) ενδιαφέροντος.

Αν, λοιπόν, όντως το εν λόγω βιβλίο «πήγε άπατο», κατά τα κοινώς λεγόμενον (έχει ευθύνη η κριτική γι αυτό και για ΚΑΘΕ αντίστοιχο βιβλίο ποιότητας που πηγαίνει άπατο ;…), έχοντας τα ακόλουθα ευθύς δεδομένα, τότε ποια η θέση τής κριτικής από την αδιάφορη καταβύθιση που τού φιλοδώρησε και το υπέβαλε :

Έχουμε :

«Το Ω, ρωμαλέο εκ φύσεως» (805,σελ.52)

«Το Ξ, ένα βέλος» (827,σελ.54)

«Το Σ, μια επιφάνεια» (828, αυτόθι)

«Το Α, πολλαπλό» (829, αυτόθι)

«Το Β, γεμιστό» (830, αυτόθι)

«Το Η, βασιλικό» (831, αυτόθι)

«Το Θ, ακτινωτό» (1634, σελ.103)

«Το Μ, εφευρετικό» (1754, σελ.110)

σε μιαν αντιστοίχιση, λόγου χάρη, με τα δεδομένα των ρεμπαλδικών Φωνηέντων :

Α μαύρο

Ε άσπρο

Ι κόκκινο

Ο μπλε   

Παράλληλα, ο Ρωμανός νωρίς–νωρίς από την πρώτη σελίδα τού πονήματός του, μάς εξαπολύει μια δίχως ουδεμία περιστροφή προστακτική : «Λαξεύσου»(6,σελ.7). Μάλιστα, με όμορφη εξεικονιστική δύναμη. Ερωτώ : διαφέρει και πόσο από το ηρακλείτειο «εδιζησάμην εμεωυτόν» (αναζήτησα τον εαυτό μου, διύλισα τον εαυτό μου, «ψάχτηκα» μέσα μου, σε μια πρόχειρη μεταφραστική προσέγγιση) ; Μάλιστα, ενδέχεται να κερδίζει επιπλέον πόντους από την ποιητικότητα και εξεικονιστικότητα τής λέξης την οποία χρησιμοποίησε έναντι τής προφανούς ανυπαρξίας ποιητικής χροιάς τής ηρακλείτειας φράσης ; Κι ακόμη, μήπως ο εξεικονισμός αυτός υποδηλώνει και μιαν (…ανάγλυφα) συγκεκριμένη πνευματική θέαση μιας πορείας ενδοσκόπησης (λάξευση των εντός δηλονότι) και «γνώθι σεαυτόν» ; Και τι έχουμε το δικαίωμα να συνάγουμε αφενός από την (έστω κατά το φαίνεσθαι) αυτοβιογραφικότητα, αυτοαναφορικότητα τής ηρακλείτειας έκφρασης και αφετέρου από τη σχεσιακότητα την οποία σκιαγραφεί η τού Ρωμανού και η οποία στοιχείται προς την ίδια (προστακτική) σχεσιακότητα του χιλώνειου και αργότερα δελφικού «γνώθι σεαυτόν» ;

Ας μπούμε στην (ενδιαφέρουσα πνευματικώς και λογοτεχνικώς) υπόθεση περιοριζόμενοι στο πρώτο από αυτά τα (τυχαία) παραδείγματα : Σε μια φανταστική συνάντηση τι θα έλεγε ο Ρεμπώ στον Ρωμανό ή ο Ρωμανός στον Ρεμπώ ; Θα ομιλούσαν ομοτίμως, ισοστασίως ; Θα το έβλεπε υπό το πρίσμα αυτό ποτέ η κριτική ; ( Ερώτημα προς την κριτική : ) Γιατί τυχόν είναι χειρότερος ή καλύτερος ο Ρεμπώ από τον Ρωμανό ή ο Ρωμανός από τον Ρεμπώ ; Η κριτική πώς ΛΑΜΒΑΝΕΙ (δεν λαμβάνει προφανώς…) και πώς ΣΤΕΚΕΤΑΙ απέναντι στις δυο αυτές καταθέσεις ; Ποιαν αγνοεί και ποιαν λιβανίζει ; Σε ποιαν αδιαφορεί και ποια μονοπωλεί  το βλέμμα της ; Ερώτηση : σε τυχόν αξιολογική (…) αποτίμηση των δύο καταθέσεων ποια κόβει το νήμα ; Ποια ναυσιπλοεί ωραιότερα ; Είναι ασέβεια (…) η σύγκριση, η (οφειλόμενα διαρκής κάποτε) παραβολή κειμένων στο νου τής κριτικής ; Αν υπάρχει και η ελάχιστη πιθανότητα να ομιλούν ομοτίμως γιατί η κριτική έπαθε, για άλλη μια φορά, αορασία και αφλογιστία από το Μάρτιο 2026 έως σήμερα ; Θα μπορούσε οιοσδήποτε λογοτεχνικώς ασχολούμενος να γράψει κάτι αντίστοιχο με αυτά τού Ρωμανού ; Απαντώ : πιθανότατα.

Το ζήτημα εδώ, επομένως, δεν είναι τόσο η προσωπική περίπτωση τού Ρωμανού, αλλά τι βλέπει, τι προσέχει, που στέκεται, τι παραθεωρεί και σε τι αδιαφορεί η κριτική. Αυτό αφορά πάντες και σ’ όλες τις εποχές. Η αξία των γραπτών του Ρωμανού είναι αυτή που είναι. Η κριτική, όμως, είναι το θέμα. Η διαιώνιση τής αδικοπραξίας (η οποία στην τελική σημαίνει πνευματική αναπηρία και πνευματική ασθένεια…) την οποία συνειδητά ή ασυνείδητα, εν γνώσει ή αγνοία πράττει αφιονισμένη από τον ίδιο τον προκάτ λιβανωτό της η κριτική (ο «αστισμός» (…), παρεμπιπτόντως, είναι μια από τις αρρώστιες τού πνεύματος και η κριτική μοιάζει πολύ… «αστική»).      

Επισταθμία τέλος. Προχωρώ. Η φιλολογική επιμέλεια λείπει σαφώς από την έκδοση. Αυτό βαρύνει τον εκδότη. Η επιμέλεια έκδοσης προφανώς εξίσου. Υπεύθυνος γι αυτό και πάλι ο εκδότης. Ουδεμία φροντίδα και επιμέλεια επέδειξε ο εκδότης. Οι εκδότες κάποια στιγμή θα πρέπει να αναλάβουν τις ευθύνες τους. Οι γράφοντες από τη μεριά τους να μην προσφέρουν ανεξέλεγκτα τις δημιουργίες των αν δεν τηρούνται κάποιες προδιαγραφές και δεν πληρούνται κάποια κριτήρια. Αν δεν υποκύψουν, αν δεν ενδώσουν (αυτό έχει βέβαια προσωπικό κόστος) στο τέλος οι εκδότες θα αναγκαστούν να αναθεωρήσουν τις πρακτικές των. Στο σημείο αυτό σημειώνεται ένα μείον για το βιβλίο. Έτσι, στο βιβλίο εντοπίζονται, συχνά κάποιες φορές, άλλοτε λάθη στίξεως, κάπου μια ασυνταξία σε κάποιον στοχασμό κλπ. Μολαταύτα, ευκολότατα παρακάμπτονται από τον αναγνώστη καθώς τον έλκει, αναπόφευκτα, το περιεχόμενο τού στοχασμού. Οφείλω, όμως, να τονίσω ότι είναι τόσο ακραία λεπτή η φύση τού αφοριστικού λόγου, ώστε ακόμη κι ένα κόμμα παίζει σπουδαιότατο ρόλο. Τυχαίο παράδειγμα εις επίρρωση αυτού : «Υπάρχουν λέοντες, υπάρχουν ποντικοί» [όπου το αποδυναμωτικό κόμμα είναι νεότερη προσθήκη], βλ. Τζώρτζ Στάινερ, Περί θανάτου, σελ.26, μεταφρ. Σεραφείμ Βελέντζας, εκδ.αντίποδες, Αθήνα ²2023. Τέλος, το εξώφυλλο κοσμεί έργο τού Ρωμανού.

Στο κείμενο τώρα. Εντοπίζω στον Ρωμανό κάποιες πιθανόν (…) αναφομοίωτες, ακαταστάλαχτες προσλήψεις γνώσεων ή ελλιπή (ίσως) γνώση κάποιων ιδεολογικών, ας πούμε, τόπων. Μολαταύτα, σπεύδω να πω ότι δεν ξέρω αν το αντίθετο θα βελτίωνε το βάθος ή το εύρος του στοχασμού του ή δυνητικά τής ίδιας τής έκφρασης τού αφοριστικού του λόγου. Ίσως αυτά να μην είναι και τόσα αλληλοεξαρτώμενα, κυρίως υπό το πρίσμα τής πνευματικότητας υπό αφοριστική έκφραση. Ίσως. Δεν ξέρω. Χρειάζεται μελέτη και βαθειά φιλοσόφηση επ’ αυτού για να δυνηθεί κάποιος να πει κάτι με μια κάποια βαρύτητα. Ωστόσο, αυτό που σίγουρα γνωρίζω είναι ότι ουδόλως τιτρώσκεται η κατάσταση τού αφοριστικώς στοχάζεσθαι και του αφοριστικώς εκφράζεσθαι στο βιβλίο, ούτε και η υπαρκτική στάση επί της οποίας αυτή η κατάσταση εδράζεται. Στην προκειμένη περίπτωση αυτό είναι το μείζον και οι ελλείψεις που προανέφερα το έλασσον. Ο Ρωμανός είναι νεότατος (ως προκύπτει από το «αυτί» τού βιβλίου). Άρτι αποφοιτήσας από την ΑΣΚΤ. Κρίνω πως μια μεγαλύτερη, κάποτε, άσκηση στη γλώσσα εκ μέρους του θα ήταν ευκταίο να συμβεί. Από την άλλη η ποιότητα τού αφοριστικού του λόγου είναι τέτοια ώστε αν δεν υπήρχε το «αυτί» τού βιβλίου κάποιος θα υπέθετε έναν συγγραφέα γύρω στα 60-70. Όπως εύκολα αντιλαμβάνεται κάποιος αυτό συνιστά άθλο για τον οποίον θα έπρεπε να σεμνυνόμαστε ως κοινωνία. Ειδικά στην τρέχουσα χρονική και κοινωνική συγκυρία. Υποδεικνύω, λοιπόν, κάποια μεγαλύτερη άσκηση στη γλώσσα. Διότι είναι κάποτε, ίσως, ατημέλητη, τραχιά σε κάποια σημεία (προσοχή : δεν εννοώ επιλογή συγκεκριμένων λέξεων. Ομιλώ για τον τρόπο τής γλώσσας του.), αδούλευτη, αραιά στο κείμενο αφρόντιστη, αχτένιστη. Όμως, δεν με εγκαταλείπει η αγωνία αν το αντίθετο σ’ αυτά θα στέγνωνε την έκφραση, τον αυθορμητισμό, ή την πηγαιότητα τού στοχασμού του (λέει ο ίδιος : «Το πηγαίο, αυτό αποφασίζει», 1261, σελ.79. Εγώ θα πω ότι εδώ, στο πηγαίο, κρύβεται το Είναι τού αφορισμού και του αφοριστικώς υπάρχειν.). Επαφίεται να κρίνει ο ίδιος. Επαναλαμβάνω πάλι, όμως, ότι κι αυτός και το πόνημά του τελούν υπό τη σκέπη τού Απλού. Γι αυτό γράφει ανεπιτήδευτα. Ας πούμε με τη γνήσια και σπάνια αφέλεια τού όντως πνευματικού ανθρώπου και το συνοδευτικό άβολόν του μέσα σε κάποιες λογής κλειστές (…) γραμματικές διαφόρων τύπων…

Αναφέρθηκα μόλις στο αχτένιστο, κάποτε, το αφρόντιστο ίσως. Δεν με αφήνει, όμως, μια άλλη σκέψη πάνω σ’ αυτό. Πολύ ουσιαστικότερη από την όποια έλλειψη. Μια σκέψη η οποία αφορά σ’ αυτή τούτη την κατάσταση, όπως προανέφερα, του «αφοριστικώς» υπάρχειν, στην υπαρκτική κατάσταση η οποία υποδηλώνεται από τον συγκεκριμένο τρόπο τού εκφράζεσθαι. Η εξής : το εν ακαρεί και ζέον στοχάζεσθαι (αισθάνεσθαι, εκφράζεσθαι) δεν είναι (έστω αρχικά, στην πρώτη ανάδυσή του, στην εκπήγασή του) αχτένιστο και ατημέλητο φύσει ; Είναι το πηγαίο αχτένιστο ; Είναι το πηγαίο ατημέλητο ; Κι αυτό το ερώτημα διαβεβαιώνω ότι έχει ανθρωπολογικό βάθος. Και αυτό το ερώτημα ισχυρίζομαι ότι στεφανώνει έναν σκεπτόμενο αναγνώστη ο οποίος θα έρθει σε επαφή με το πόνημα τού Ρωμανού και με κάθε ομοειδές, τουλάχιστον, πόνημα. Τον επιστέφει ως όντως κριτικό αναγνώστη, δηλαδή δημιουργικό, συμμετοχικό στο διάλογο με το κείμενο.

Οφείλω επίσης να παρατηρήσω, συνεχίζοντας επ’ αυτού τού σημείου, ότι ο συγγραφεύς φαίνεται ενίοτε να κυκλοφέρνει γύρω από την αίσθηση, τη σκέψη και το στοχασμό πάνω σε λογής ερεθίσματα και πράγματα σαν να απλώνει πάνω τους ένα δίχτυ προς άγραν παραδόξου ιχθύος…, όμως κάποιες φορές δεν κατορθώνει να αποτυπώσει με απόλυτη ευκρίνεια αυτή του την αίσθηση, σκέψη ή στοχασμό. Όχι ότι αυτό είναι πάντα κάτι απολύτως αναγκαίο να γίνεται ασφαλώς, ούτε πάλι η γνήσια πνευματική ζωή μπορεί να ισχυρισθεί κανείς ότι το κατορθώνει πάντα ή ότι το έχει ανά χείρας πάντοτε. Ο αφορισμός τού Ρωμανού, όμως, διασώζεται (συνάμα ο στοχασμός, η αίσθηση και η σκέψη του) διότι το δίχτυ έχει ήδη τεθεί στο νου τού αναγνώστη ( ! ), ώστε ίσως πια εκείνος να αλιεύσει το ψάρι με μεγαλύτερη ευκρίνεια. Κι αυτό το δίχτυ είναι απείρως πιο σημαντικό από την ίδια την ευκρίνεια. Στο … ορατό πεδίο των αοράτων τής πνευματικότητας είναι η άγρα εκείνη η οποία λαμβάνει τιμητικά την πρωτοκαθεδρία και έπεται ο τρόπος ή το ντύμα της.

Ο ίδιος τελεί εν απλότητι, όπως προανέφερα. Στον ίδιο κήπο τής απλότητος θάλλει και το περιεχόμενο τού βιβλίου. Πνευματική συνέπεια και αρμονία ονομάζεται αυτό. Αλλά κάποτε αυτό εκτρέπεται ή φαίνεται πως εκτρέπεται ( ; ) στην απλοϊκότητα. Εν πολλοίς διάφορη η τελευταία τής απλότητος. Έτσι, ο εξεικονισμός, λόγου χάρη, που χρησιμοποιεί κάποιες στιγμές μπορεί να φαντάζει απλοϊκός. Όμως ακόμη κι έτσι το περιεχόμενό του δεν είναι ! Ενίοτε αυτή η απλοϊκότητα συνοδεύεται από κάτι μη ευρηματικό, ας πούμε. Όπως, πιθανόν, θα αποζητούσε μια κατεστημένη άποψη περί γραφής. Κάποτε μια διατύπωση είναι τόσο αυτονόητη και πεζή ώστε να αποδυναμώνεται το νόημα και το περιεχόμενο τού αφορισμού. Σπεύδω να προσθέσω ένα «ίσως» σ’ αυτά. Ίσως να έχουν κάποιες στιγμές έτσι τα πράγματα. Ωστόσο, δεν είμαι καθόλου σίγουρος για την ορθότητα τής αναγνώσεως και της κρίσης μου επί τού προκειμένου. Κάτι ακαθόριστο μέσα μου αντιστέκεται σ’ αυτήν… Πάντως ακόμη ενίοτε κι έτσι ο αφορισμός διασώζεται σε ένα ποσοστό τής τάξεως τού …95% !

Μολαταύτα, τα ουσιώδη, τα σπουδαία, τα σημαντικά, τα …βαριά τώρα ξεκινούν. Τα παραπάνω ήταν η φλούδα. Εδώ αποκαλύπτεται η ψίχα, ο πυρήνας, η σάρκα. Και λέω «βαριά» διότι ο Ρωμανός, παίζων πάντα και μη εγκαταλείποντας λεπτό το παίγνιον και το παιγνιώδες τής ύπαρξης («Μερικές φορές το σοβαρό γίνεται έλος» 362,σελ.27), της αίσθησης και τού στοχάζεσθαι-εκφράζεσθαι,  μέσα σε μιαν ιλαρή, ανάλαφρη, ιπτάμενη γιορτή πάντων κρατά στο χέρι του και μας προσφέρει άκρως σοβαρά/βαριά παιχνίδια. Το διακηρύσσει ο ίδιος : «Να χορεύει ο αέρας, να χορεύει η στιγμή» (1660,σελ.104). Τα αυθεντικά παίγνια, άλλωστε, είναι έτσι πάντα. Για να αποπειραθεί κάποιος να πατήσει στο πεδίο τού αφορισμού πρέπει να έχει διανύσει πολλά χιλιόμετρα. Αυτό είναι αναντίρρητο. Συλλογικά ο κάθε λαός έχει βεβαίως διανύσει ιστορικώς πολλά χιλιόμετρα γι αυτό και μπορεί με άνεση να εκφέρει αφορισμούς και ρήσεις για τα πάντα βάσει τής εμπειρίας ζωής που έχει. Ο αφορισμός, άλλωστε, προϋποθέτει προβεβηκυία ηλικία (ως επί το πλείστον), ώστε να έχει το εκτόπισμα και τη βαρύτητα που πρέπει. Ωστόσο, στις «Προτάσεις ενός φοιτητή» έχουμε έναν νεότατο άνθρωπο, ο οποίος διανύει την τρίτη δεκαετία τής ζωής του (!) στο πρώτο τέταρτο τού 21ου αιώνα, και με απλότητα παιδιού που παίζει εξαπολύει βάθη αποτιμήσεων-θεάσεων ζωής σοφού γέροντα. Παιδαριογέρων ήταν παλαιά ο όρος σε τέτοιες περιπτώσεις.

Ιδού :

1. γενική αποτίμηση των ανθρωπίνων :

«Δεν είμαι σφάλμα, είμαι τραύμα» (1250, σελ.78). Ο μη επιπόλαιος αναγνώστης αντιλαμβάνεται άνετα ότι δεν αφορά αυτό αποκλειστικά στην προσωπική περίπτωση τού συγγραφέα. Αυτό θα ήταν κάκιστη παρανάγνωση. Αφορά σε συλλογική θέαση εκφραζόμενη (όχι τυχαία…) σε ενικό αριθμό. Αυτή η απόφανση αναδύει κάτι το θεμελιώδες, το καταστατικό, το άφευκτο, μια τρόπον τινά …ίδρυση τού υποκειμένου. Επί του συγκεκριμένου η εξής ποιητική-εκπληκτική ματιά : «Το τραύμα μου με κάνει διάχυτο» (1337, σελ.84). Και εν συνεχεία του σχολιασμού των ανθρωπίνων : «Άνθρωπος : πολιτισμένος ρύπος» (178, σελ.16) ή πάλι «Συντροφιά μάς κρατούν οι αιώνιοι άνθρωποι» (183, σελ.17) ή «Μην περιμένεις τίποτα παραπάνω από αυτό που παρέχεται» (1538, σελ.97), ή «Ευτυχείς είναι αυτοί που πέρασαν τη ζωή τους σαν να ήταν μια μέρα» (613, σελ.42) ή «Το οικείο δεν είναι πάντα υγιεινό» (1243, σελ.78) ή «Και η δυστυχία μας σαν πάπυρος ξετυλίγεται» (1222, σελ.77) ή «Άνθρωπος : η απόλυτη μικρότητα στο μεγαλείο της» (1296,σελ.81)

2. Αυτοσύσταση (!) του ποιητή και εικαστικού Ρωμανού : «Είμαι ένας ξώφαλτσος ζωγραφίσκος» (632, σελ.43). Όταν στα νιάτα του ο άνθρωπος μιλά έτσι, τότε η σύνεση, φρόνηση και μετριοπάθεια τού σοφού γέρου παθαίνουν αφλογιστία από το θαυμασμό που τον κατακλύζει ! Στο ίδιο θέμα : «Είμαι βιωματικός, ψυχικός, ποιητικός, ονειρικός, συναισθηματικός» (1247, σελ.78) ή «Κάστρα στην άμμο ο εαυτός μου» (1723, σελ.108) ή (με παρηχήσεις και λογοπαίγνια) «Είμαι ένας λόγιος λαγός» (1191, σελ.75) ή «Είμαι εκρηξιγενής» (1456,σελ.92).

3. Αναπάντεχοι γρίφοι : «Καφές, συνώνυμο τού Πινόκιο» (173, σελ.16), ή «Η ζωγραφική σχίζει την επιφάνεια» (174, αυτόθι), ή «Ταυτότητα. Τέσσερα ταυ. Ιερή ή βάρος ;» (168, αυτόθι) με μια παρατηρητικότητα, θα συμπληρώσω, που οδηγεί σε γενικότερες σκέψεις, ή «Η φύση είναι γόμα» (385, σελ.28) με ρωμαλέο εξεικονισμό όπως και το «Οι γραφτές αλοιφές» (387, αυτόθι) λίγο παρακάτω το οποίο ξαφνιάζει ή το «Ο σκελετός φωτίζεται» (377, αυτόθι), ή «Οι αγαπημένοι μου ζωγράφοι, ποιητές …χειρολαβές στο λεωφορείο» (807, σελ.53) ή «Ο εκλογικευόμενος μάγος» (1777, σελ.112) ή «Κόκκινες οι αφίξεις στον πίνακα των ενδείξεων» (798, σελ.52) ή «Τι θα παραγγείλετε ; Μια συννεφιά.» (799, αυτόθι) ή «Τα έργα μου να είναι καταπακτές στον τοίχο» (1525, σελ.96) ή «Ουρανέ βρέξε ψεύδος και σήμερα» (1170,σελ.74)

4. Μονολεκτικοί αφορισμοί : (ενδεικτικά) «Κηποφάνεια» (919, σελ.59) με ποιητική γλωσσική ευπλαστότητα και γριφώδη αποκαλυπτικότητα !... Με τη στόφα ποιητή που διαθέτει δεν διστάζει να οδηγείται σε νεολογισμούς.

5. Κοινωνικού ή κοινωνιολογικού ενδιαφέροντος : «Ο επιβαλλόμενος φασισμός αντικρούεται με έναν φασισμό ψηφοφορίας» (1059, σελ.67) ή «Η Αθήνα -ένας ζωολογικός κήπος» (1340, σελ.84) ή «Προσπάθησε να αποφασίζεις με την καρδιά σου και όχι με το τραύμα σου» (1342, σελ.84) ή «Σύγχρονη μορφή Νέκυιας : το μετρό» (1606, σελ.101) ή «Αν δεν σε παρεξηγήσουν δεν καταφέρνεις τίποτα» (1548, σελ.97) ή «Η εποχή μας με τα σχήματά της» (633,σελ.43)

6. Εύθυμοι και σκωπτικοί : «Και σκέφτομαι και είναι δωρεάν και δεν δίνω λογαριασμό» (791, σελ.52) ή «Ο έρωτας είναι ο ταμίας και όταν περνάς σού δίνει τα ρέστα» (1511, σελ.95) ή «Αυτός που ζωγραφίζει πάντα καλά είναι αυτός που δεν ζωγράφισε ποτέ» (80, σελ.11) ή «Social media : η πλατωνική τράπεζα ιδεών» (240,σελ.20) ή «Η αναμονή καπνίζει» (944,σελ.60). Συμπληρώνω ότι το χιούμορ είναι διάχυτο στο βιβλίο, τόσο που να ..διασκεδάζει η ανάγνωση αφορισμών ! Αυτό δεν είναι μικρό πράγμα.

7. Φιλοσοφικοί : «Ωραίο είναι αυτό που προεξέχει» (1605, σελ.101) ή «Η τέχνη δεν τελειώνει αλλά αρχίζει» (1778, σελ.112) ή «Ωραίο είναι αυτό που περιβάλλεται» (675,σελ.45) ή «Η ομορφιά έχει τη δυσκολία να είναι ο εαυτός της» (1424,σελ.89) ή «Πάλι στη γραμμική κυκλικότητα τής χρονικότητας των γεγονότων» (1334,σελ.84) ή «Το περατό έχει την απειρότητά του» (1405,σελ.88) ή «Η προέλευση τού υψηλού δεν είναι το υψηλό αλλά το καθημερινό» (1740,σελ.109) ή «Η ενδοσκόπηση εστιάζει και η εστίαση αποκόπτει» (1221,σελ.77) ή «Κατασκευάζω μια ψευδαίσθηση που βασίζεται σε φυσικούς όρους» (642,σελ.43) ή «Ο χρόνος αναμασά την τσίχλα του : την φθορά» (630,σελ.43) ή «Και σε ένα κομμάτι χαρτί χωράει το άπειρο» (638,σελ.43) ή «Το τσιγάρο είναι η κοντινή λύση, ενώ ο ουρανός η μακρινή» (1301,σελ.81), δηλαδή να υποθέσω ότι ο λόγος εδώ αφορά στα περί ενθαδικότητας-υπερβατικότητας ; Αμφισημία, μήπως, και κρυπτικότητα στην (υπαρκτική) τοποθέτηση και προτίμηση τού συγγραφέα ; Ιδού ο λόγος για τον οποίον παραινώ να διαβαστούν προσεχτικά αυτά τα …ρωμανίδεια παιχνίδια. Έχουν πάντα βάρος.

8. Περί τέχνης (ειδικά κάποτε περί ζωγραφικής) : «Το φως εκτίει την ποινή του, μια απάτη» (1227,σελ.77) ή (με υπέροχο πάθος) «Τι θα ήταν ο κόσμος χωρίς το κίτρινο ;» (373, σελ.28) ή «Στο κίτρινο δεν χωρά η ανασφάλεια» (1215,σελ.76) ή «Μετά τη ζωγραφική μοιάζει σαν να έχεις κάνει ντους» (396,σελ.29) ή «Ο Βαν Γκογκ, ο γνώστης το απείρου» (645,σελ.44) ή «Πώς βλέπεις ένα κόκκινο ;» (1196,

σελ.75) ή «Να περπατάει το λάδι» (619,σελ.42) ή «Η ζωγραφική δεν έγινε ακόμα» (620,σελ.42) ή «Η ζωγραφική δεν είναι διαφημιστική απεικόνιση» (1719,σελ.108) ή «Ζωγραφική, η πολεμική επιχείρηση εναντίον του χρόνου» (1726, σελ.108) ή «Παρόλο τον εξευγενισμένο τρόπο μου την άλλη μου πλευρά θα τη δεις στο μουσαμά» (1184,σελ.75) ή «Η ζωγραφική περιέχει τη σιωπή στην επιφάνειά της. Τι ανακούφιση !» (1718,σελ.108) ή «Η ξεκούραση είναι γαλανή» (1071,σελ.68) ή «Το σμιλεμένο χρώμα» (1072, αυτόθι) ή «Δυστυχώς το βλέμμα μας ορισμένες φορές σφάλλει λόγω στερεοτύπων» (1494,σελ.94) ή «Η ποίηση : ερωτευμένη με την ειλικρίνεια» (1096, σελ.69)

9. Έρωτας : ο έρωτας είναι ένας άλλοτε εμφανής και άλλοτε αφανής άξονας ο οποίος διέπει τις «Προτάσεις ενός φοιτητή» απ’ άκρη σ’ άκρη. Είναι απολύτως κυρίαρχος. Κρίνω επειδή διαπερνά οριζόντια και κάθετα πρώτα τον ίδιο τον δημιουργό του. Και όχι μόνο τον διαπερνά κι εκείνος τού δίνεται ολοκληρωτικά, αλλά έχει και το σθένος, το κουράγιο να τον στοχάζεται (!), να τον φιλοσοφεί με νηφαλιότητα και ηδονικά μέσα στο πυρ, μέσα στην έκδοση του εαυτού του. «Η σκεπτική ηδονή» (23,σελ.8) ή «Τι θάλασσες κρύβει η γυναικεία πλάτη !» (381,σελ.28) ή «Ο χωρισμός είναι ωραίο τραύμα» (1262, σελ.79) ή «Πόσο γαλάζιο χωράν οι υποσχέσεις !» (1062,σελ.67) ή (ίσως) «Το τσιγάρο είναι ανέκφραστα δάκρυα» (1264, σελ.79). Δεν θα προσθέσω, εδώ, άλλους αφορισμούς. Αφήνω τον αναγνώστη να διέλθει μόνος του τα …πανερωτικά στις «Προτάσεις ενός φοιτητή».

            Όπως γίνεται αντιληπτό απ’ αυτή τη δειγματοληψία έχουμε στοχασμούς εσωτερικότητας, συναισθηματικής φόρτισης, θεωρίας, ευτραπελίας, διασκεπτικότητας, τέχνης και γενικά κάθε είδους. Αυτό ασφαλώς μαρτυρεί εύρος συναισθήματος και σκέψης, δηλαδή εύρος ύπαρξης. Όμως, όλοι αυτοί οι όροι θεωρώ ότι πρέπει να εκληφθούν εντελώς συμβατικά. Γιατί ; Διότι ακόμη και εντασσόμενοι (δικαίως και θεμιτώς) σε μια θεματική συνομιλούν σχεδόν με όλες τις άλλες. Σιβυλλικός ο λόγος τού Ρωμανού. Εννοώ, με άλλα λόγια, ότι ως εικαστικός έχει πλείστους όσους αφορισμούς οι οποίοι με μια πρώτη ματιά αφορούν στους εικαστικούς. Με μια πρώτη ματιά. Επειδή με μια δεύτερη, αν διαβάσουμε και κυρίως σκεφτούμε και νιώσουμε με προσοχή τα λεγόμενα, τότε αυτοί αφορούν όλους με πολλούς τρόπους και σε πολλά πεδία.

               Όλα αυτά, όλα όσα μόλις παραπάνω παρέθεσα όλως ενδεικτικά, βρίσκονται ατάκτως ερριμμένα στις σελίδες τού βιβλίου τού Ρωμανού «Προτάσεις ενός φοιτητή». Πιθανόν να ήταν αναγκαία μια ομαδοποίηση των αφορισμών βάσει μιας συγκεκριμένης θεματικής. Η ομαδοποίηση, το κατά γνωσιακά ή άλλα πεδία ομόθεμο των εκάστοτε στοχασμών, η στέγαση δηλαδή κάτω από μια θεματική πολλών αφορισμών οι οποίοι την αφορούν λείπει. Μολαταύτα, δεν μπορώ να πω με σιγουριά ότι θα ήταν αναγκαία. Στο σημείο αυτός ο κριτικός αφήνει τα πράγματα ως έχουν χωρίς οριστικές και τελεσίδικες αποφάνσεις κρίσεως. Εννοώ, με άλλα λόγια, πως αν κάτι έτσι είναι έτσι ας μείνει όταν η κριτική δεν μπορεί να ανιχνεύσει κάποιον εύλογο λόγο βάσει τού οποίου τα πράγματα θα έπρεπε να ήταν διαφορετικά. Ωστόσο, έχει δικαίωμα να κάνει σκέψεις απλά και θεμιτά να εικάζει.

Βλέπω, λοιπόν, ότι με το κείμενο να έχει ως έχει των αφορισμών τού «Προτάσεις ενός φοιτητή» ο αναγνώστης υποβάλλεται (σκόπιμα από τον συγγραφέα ; είναι πρόθεση τού συγγραφέα αυτό ; Μήπως επιζητεί να ωθήσει τον αναγνώστη να «εμπλακεί» στη πολυμέρεια και το πολύπτυχο μιάς γενικής θέασης τού επιστητού υπό την προοπτική τού …πολυπτύχως υπάρχειν ; Δεν έχω απάντηση.) να μεταβαίνει αδιάκοπα, από αφορισμό σε αφορισμό και από στοχασμό σε στοχασμό, από το ένα πεδίο στο άλλο. Οπωσδήποτε αυτό συνιστά αν μη τι άλλο μια νοητική (και συναισθηματική βέβαια) άσκηση. Μια καλή άσκηση, ίσως, θα πω. Οι ασκήσεις κουράζουν ή διεγείρουν. Ας εκτεθεί ο αναγνώστης στο κείμενο και ας κρίνει πλέον μόνος του. Αυτή η διαφορετικότητα θεματικής, πεδίου από στοχασμό σε στοχασμό δίνει, αρχικά, την εντύπωση διάφωνης νότας. Είναι όμως ; Υποδηλώνεται μια, ανεξήγητη και απρόθετη, αρμονία μήπως ; Επιτείνεται, ίσως, το αίσθημα αρμονίας μέσα σ’ αυτή την παράταιρη «συγκόλληση»/παράθεση ; Τα ερωτήματα μένουν ανοικτά και ο τελικός κριτής είναι μόνον ο αναγνώστης τού βιβλίου.

Υποψιάζομαι, όμως, ότι ενδέχεται ο συγγραφέας να υποβάλλει και ένα βαθύτερο μήνυμα μέσω τής μορφολογίας τού κειμένου του. Συνειδητά ή ασυνείδητα λίγο ενδιαφέρει. Το κείμενο έχει πλέον αποσπαστεί από αυτόν και ο κριτικός διαλέγεται με αυτό ως έχει. Οι τυχόν προθέσεις τού δημιουργού λαμβάνονται ίσως υπόψη ενίοτε, αλλά αυτό ούτε δεσμευτικό είναι, ούτε αναγκαίο. Οι προθέσεις τού συγγραφέα μπορούν κάλλιστα να αγνοηθούν από τον κριτικό και τον αναγνώστη. Εν πάση περιπτώσει, δεν μου μοιάζει εντελώς αθώος ο Ρωμανός κρίνοντας από αυτή τούτη την ποιότητα τού λόγου του. Είναι αρκούντως πονηρός. Ακριβώς όπως τα παιδιά όταν παίζουν. Άλλωστε απερίφραστα δηλώνει : «Είμαι μια μίξη κραμάτων» (49,σελ.9). Έτσι, μήπως αυτό το φύρδην-μίγδην των αδιάκοπα εναλλασσόμενης θεματικής αφορισμών υποδηλώνει αφενός τη βαβελική φύση τού κόσμου και του υπάρχειν (δηλαδή ουσιαστικά υποβάλλεται μια κοσμολογική και ανθρωπολογική πρόταση/θέαση πραγμάτων) και αφετέρου το …δέον (κατά υπόρρητη πρόταση και παρότρυνση τού συγγραφέα) στην (υπαρξιακή) έκθεση όλων ημών, άνευ ορίων άνευ όρων…, σε κάθε δυνατό (έτσι κι αλλιώς βαβελικό) ερέθισμα ζώντας έτσι την ύπαρξη…βαβελικά ; Αυτό, εξίσου, οδηγεί σε γενικότερη φιλοσοφική θέση η οποία αποστρέφεται σαφώς την ένταξη σε οιοδήποτε ιδεολογικό άρμα, νόρμα, κανονιστική αρχή, σχολή κλπ και απαιτεί την άναρχη υπαρκτική στάση έναντι τού κόσμου, της αίσθησης, της σκέψης, της ψυχής, του πνεύματος, ως τον μόνο τόπο γνήσιας ελευθερίας και αμεσότητας σχέσης με το Είναι και τα όντα (βλ. «Ξέρεις, η ελευθερία μετεωρίζεται και βρίσκεται εκτός πλαισίων» (1782, σελ.112). Φυσικά, όλα αυτά συνιστούν εικασίες τού κριτικού. Ενδέχεται να τις αποδεικνύει το κείμενο, όχι όμως ο συγγραφέας του.

Με άλλα λόγια, ο συγγραφέας, με τη μορφολογία τού κειμένου του, απεικονίζει (ή αποπειράται να απεικονίσει) φυσιοκρατικώς  – ας εκληφθεί ο όρος υπερβατολογικά ώστε να μην εγκλωβιστεί στη συνήθη νοηματοδότησή του – τη φύση τής πνευματικής ζωής (διεπόμενη από ανοικτότητα πάντως), την κίνηση τής ύπαρξης μέσα στο πνεύμα και στη δομή τού κόσμου, η οποία, ας μου επιτραπεί να προσθέσω, μοιάζει να τα απαιτεί, θέλουμε δεν θέλουμε, όλα !...

Προσθέτω, επίσης, την παρατήρηση ότι το κειμενικώς φύρδην-μίγδην τού μπλεγμένου κουβαριού των μη ομαδοποιημένων στοχασμών μαρτυρεί, αναντίρρητα κρίνω, από τη μια πλευρά ζωντάνια, αμεσότητα, πηγαιότητα, κίνηση και από την άλλη μια εν θέρμη ανάδυση και διατύπωση τους. Αυτήν τη βαβελική έκθεση σε συνεχή ερεθίσματα παντοίου είδους και προέλευσης την υφιστάμεθα όλοι στη σκέψη και τις αισθήσεις μας, ωστόσο μόνον ο στοχαστής μπορεί να τής δώσει ένα κοινωνίσιμο σώμα, το οποίο περισσότερο ή λιγότερο έντεχνα ή με περισσότερη ή λιγότερη ακρίβεια διατύπωσης μπορεί να συνοδεύσει τις ζωές μας (και για να χαριτολογήσω : ο πληθυντικός τού τελευταίου ουσιαστικού ήδη υποδηλώνει …βαβελισμό).  

Όθεν, βάσει αυτών, βάσει τής ζέουσας υπαρξιακής εμπλοκής τού Ρωμανού με τα πράγματα, κρίνω πως θεματικές ευπρέπειες, κομψευόμενες ουδετερότητες, με άλλα λόγια θεωρητικολογίες, αφηρημένες σκέψεις που δεν στηρίζονται σε βίωμα και λόγια που δεν σχετίζονται συνουσιακά μ’ αυτά που λένε, δεν θα βρει κανείς στο βιβλίο αυτό. Το βιβλίο αναδύει κίνηση και πράξη και όχι στάση και εγκεφαλικότητα.

 

Εν πάση περιπτώσει, θα γινόταν να παραλειφθούν όλα αυτά τα μορφολογικά, όλες αυτές οι σκέψεις για τις «Προτάσεις ενός φοιτητή» ; Διττή η απάντηση : και ναι και όχι. Ας διαλέξει όποια από τις δύο επιθυμεί ο αναγνώστης. Εγώ όμως, ως κριτικός, οφείλω να διαλέγομαι και με το κείμενο και με τον αναγνώστη του. Και, βάσει των προαναφερθέντων, ιδού : προτείνω – και αυτό επαφίεται στην κρίση/κριτική τού αναγνώστη – να μην προβαίνει γρήγορα σε αποτιμήσεις/κρίσεις, όσο ορθές κι αν φαίνονται, όσο κι αν φαίνεται πως τον δικαιώνουν, όσο και να μοιάζουν απρόσβλητες, αλλά να εισχωρεί ερευνητικά/εξεταστικά στο κείμενο προσπαθώντας επιπλέον, ίσως, να το εντάξει (όχι υποχρεωτικά ασφαλώς) σε μιαν ευρύτερη οπτική και ακολούθως να εκφέρει την όποια κρίση του. Εννοώ, απλά, πως η προφανής (και σαφώς δίκαιη και σωστή και αμερόληπτη) αναγνωστική διαπίστωση για το μορφολογικό φύρδην-μίγδην τού εν λόγω κειμένου μένει, πιθανόν, στην επιδερμίδα, στην επιφάνεια από την οποία πολύ λίγο ωφελείται ο αναγνώστης. Η ωφέλεια από το αναγινώσκειν είναι ζητούμενο πάντα. Η δε ένταξη τού κάθε κειμένου σε μιαν πολύ ευρύτερη οπτική από το ίδιο το κείμενο συνιστά μια από τις πλέον μείζονες ωφέλειες τού αναγνώστη. Στην προκειμένη περίπτωση η βαβελική θέαση τού ίδιου τού κόσμου από το συγγραφέα ως μορφολογική κατάθεση τού κειμένου του (…). Όμως, ο αναγνώστης τής παρούσας βιβλιοκρισίας έχει, κάλλιστα, τη δυνατότητα και όλως νομίμως να απορρίψει τα λεγόμενά μου αυτά ή τη μορφολογία τού εν λόγω κειμένου ή και τα δυο μαζί. Μολαταύτα, ας διακινδυνεύσω με τη σειρά μου μιαν απόφανση : αν το επιμέρους δεν ανάγεται σε κάτι γενικό τότε είναι λίγα τα ψωμιά του…

Αισθάνομαι τιμή που είχα την ευκαιρία να κάνω αυτή την κριτική. Επιτυχημένη ή αποτυχημένη, διεισδυτική ή όχι, άσχετον. Νομίζω ότι όλα τα αψευδή (=γνήσια, αληθινά) κείμενα τιμούν άπαντες. Τιμούν, δηλαδή, και τους αποδέκτες των. Πιθανόν διότι ίστανται και ζουν με την αλήθεια τού προσώπου και των δύο εμπλεκομένων στη σχέση. Ας κλείσω όπως άρχισα :

 

Περιπλανώμενος ναύτης στην όχθη των δρόμων  [522]

 

Το υπαρκτό πασπατεύεται [251]

 

© Στάθης Κομνηνός

 

Ο Ρωμανός είναι συντηρητής έργων τέχνης (Συντήρηση λίθου, μαρμάρου και μετάλλου, Πιστοποίηση ΕΟΠΠΕΠ) και εικαστικός. Συγγραφεύς και ποιητής. Είναι απόφοιτος τής Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών Αθηνών και πιστοποιημένος Συντηρητής Έργων Τέχνης με πλούσιο εικαστικό, συγγραφικό και εκθεσιακό έργο.

ΕΚΘΈΣΕΙΣ

•  Παρουσίαση Διπλωματικής Εργασίας: «Natura Vivente» – Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών (2025)

•  Ατομική Έκθεση:«ShiningWhispers»–FoolsBar (2025)

•  Ομαδική Έκθεση:«Imagination in Motion»–Time of Art Gallery (2025)

•  Ομαδική Έκθεση: «Ποίηση και Ζωγραφική» –Σπίτι της Κύπρου (2024)

•  Ομαδική Έκθεση–Καφέ Αρχαιολογικού Μουσείου (2022)

*Δωρεάέργου στην Αιμίλια Κουγιά /Έργο στην ιδιωτική συλλογή S.T.Art Collection

•  Διαδικτυακή Έκθεση:«1821 Πριν και Μετά» –Athens Voice (2021)

•  Ομαδική Έκθεση:«Ecstasy» –Megart Gallery (2021)

•  Ομαδική Έκθεση:«Exostis turns 4»–Fools Bar, φιλανθρωπική έκθεση (2026)

 

Επίσης Καθηγητής Εικαστικών – ΕλληνικογερμανικόΣχολείο Neue Schule Athen

• Summer Camp Δήμου Αθηναίων–Σεράφειο

• Εικαστικά σε παιδιά ηλικίας από νήπια έως έκτη τάξη

• Εικαστικός– Εργαστήριο Κεραμικής «Δια Πηλού και Σιδήρου»

• Ζωγραφική και πηλός σε παιδιά, στο πλαίσιο εκπαιδευτικών σχολικών εκδρομών.

•  Assistant Painter – House of David

Καθηγητής Καλλιτεχνικών –Σύνδραση